Essay

Muziek in de onderbouw: Kunde, kennis of de kick?

Waar draait het nou allemaal om? Wat is de zin van je ontwikkelen? Wat is de zin van kunst? Wat is de zin van kunstonderwijs? Allemaal vragen waar de mens zich al eeuwen mee bezig houdt. Niet voor niets; het is de universele basisbehoefte van de mens om te weten en te kunnen zeggen: Ik doe er toe, wat ik ben is nuttig en waardevol. Daaraan zou ik toe willen voegen: wat ik doe is nuttig en waardevol. Dat brengt me bij deze essay over de zin van muziekonderwijs in de onderbouw van de middelbare school. Om een genuanceerd beeld te geven begin ik met een korte historische schets.

Vroeger was alles beter?
Onder het motto: Muzieklessen moeten bereikbaar zijn voor ieder kind werd in de jaren 30 van de vorige eeuw de eerste volksmuziekschool opgericht. Dat daarbij de wereld van het kind centraal moest staan was ook al snel een norm die, wat mij betreft, nog steeds heerst. Muzieklessen in school kwamen pas na de tweede wereldoorlog, bij de wederopbouw, goed op gang als muziek uurtje voor de kleuterklassen. De reden voor stimulans van het muziekonderwijs in deze periode ligt hem in de filosofie dat kunst de massa kon verheffen. Iets wat na de oorlog een begrijpelijke wens was naar mijn mening. Ook politici deelden deze filosofie, zij wilden dat muziekonderwijs voor alle lagen van de bevolking beschikbaar werd. Kunde en kennis op het gebied van muziek moest gestimuleerd worden.

De jaren 70 van de vorige eeuw worden beschouwd als de “gouden decennium” van het muziekonderwijs: muziek werd een examenvak, expressie van muziek werd belangrijker, popmuziek werd behandeld (zei het niet na 10 a 15 jaar “wachten”) en zaken als grafische notatie en transformatie van muziek kwamen aan bod. Gevolg hiervan was dat het vak muziek onder bekwame vakdocenten op een hoger niveau kwam te staan dan daarvoor. Wederom op het gebied van kunde en kennis.

De jaren tachtig en negentig staan centraal onder de term “bezuinigingen” die hun effect hebben gehad op de inhoud (of eerder het gebrek daaraan) van de opleiding schoolmuziek. Met als gevolg dat er een vicieuze cirkel ontstond waarbij het niveau van de kennis en kunde van het muziekonderwijs in zijn algemeenheid omlaag ging.

Kunde en knudde
In deze korte historische schets vind ik de tegenstellingen tussen de jaren 70 en later opvallend. Wat ik erg jammer vind is dat vooral geld de oorzaak is van afbrokkeling van het muziekonderwijs en dan met name de opleiding schoolmuziek. Natuurlijk heeft dat ook te maken met politieke belangen, als de het de politiek zint, dan komt er geld binnen en is er een heleboel meer mogelijk. Wat me stoort is dat zodra er iets bereikt was er niet doorgezet werd. Om iets blijvend te houden moet je volhouden en herhalen. Zo is het ook met leren. Al begrijp je iets, en lukt het een keer, herhaling is nodig om het permanent in te prenten. Zo is het ook met onderwijs in zijn algemeenheid. De politiek zou wat mij betreft nooit moeten bezuinigen op lerarenopleidingen omdat deze verstrekkende gevolgen hebben voor het niveau van het onderwijs, de kennis en kunde gaat dan omlaag.

Zoek de kick
Nu u al een tijdje aan het lezen bent vraagt u zich misschien af: waar blijft de kick? Kennis en kunde komen al regelmatig voorbij, maar die kick heb ik nog niet gezien! Dat valt mij ook op als ik de historische ontwikkelingen in andere artikelen doorlees. Ik zie weinig over hoe men vroeger die kick tot stand probeerde te brengen. Was dat überhaupt wel aan de orde? Ik denk eigenlijk van niet. De concentratie lag op vaardigheden (kunde) en cognitie (kennis) en niet op kick (voldoening) hoewel dit in mijn optiek een van de belangrijkste onderdelen van (muziek)onderwijs is.

Waarom is kick, door mij vrij vertaald naar de term: voldoening, zo belangrijk? Ik denk dat het voorwaarde scheppend is voor het opnemen van kennis en uitvoeren van kunde. Als je kijkt naar het motivatiemodel zie je dat de eerste stap hierin het krijgen van aandacht is, vervolgens is relevantie belangrijk (zo kan ik me voorstellen dat toen de popgeschiedenis zijn intrede deed binnen de lessen er een boost aan relevantie bij kwam voor de meeste leerlingen) ten derde is zelfvertrouwen een belangrijke pijler. Het zelfvertrouwen van de leerling kan vergroot worden wanneer deze de kans krijgt zijn geleerde vaardigheden of kennis in de praktijk succesvol kan toepassen. Tot slot komt dan de voldoening. De leerling krijgt erkenning voor wat hij geleerd heeft, en de cirkel is rond.

Kiezen of delen
Ik denk dat het niet zo is dat het of kunde of kennis of kick is binnen het muziekonderwijs. Ik denk dat het een opeenvolging is: kennis --> kunde --> kick en dus niet 'of' maar 'en.'

De eerste stap is kennis. Om iets te kunnen, en daarvan een kick te krijgen is het belangrijk dat je ook weet waar je mee bezig bent. Zo is het wel handig om te weten wat akkoorden zijn voordat je deze op de piano gaat spelen. Omdat kennis de eerste stap is, is dit ook de eerste valkuil voor veel docenten. Ik denk dat het vaak zo is dat leerlingen aan het werk worden gezet zonder dat ze weten wat ze nou precies doen. Natuurlijk hoef je niet altijd precies te weten wat je doet, denk aan improviseren, dan is het soms ook handig om achteraf te kijken wat je nou precies deed. Op deze manier kan je tot hele andere dingen komen dan het vooraf besproken te hebben. Uit kunde kan dus ook kennis komen. Over het algemeen denk ik echter wel: stop er eerst iets in, dan komt er ook wat uit.

Stap twee is kunde. Op dat gebied vind ik vooral speelruimte (in de breedste zin van het woord) belangrijk. De leerlingen moeten de kans krijgen de verkregen informatie ieder op hun eigen manier te verwerken en aan te leren. De docent coacht hierbij en heeft dus ook in dit stadium een belangrijke rol, hoewel de leerlingen het wel zelf doen. Wat hier mis kan gaan is dat docenten de leerlingen het niet zelf laten proberen. Zo begrijpen leerlingen het wel, maar kunnen ze het wellicht niet. Hierover schreef ik onder het kopje kunde en knudde al het een en ander.

Stap drie is kick. De kick van iets kunnen en kennen en dit kunnen presenteren aan anderen. Dit brengt me weer bij de eerste regels van mijn essay: iedereen wil waardevol zijn en erkend worden. Het is niet voor niets dat ik zie dat wanneer ik in de klas een opdracht voor het schrijven van eigen songteksten geef er zoveel persoonlijke verhalen naar boven komen.

Wie ben ik?
Dat vind ik mooi aan muziekonderwijs, iets wat uniek is voor het vak muziek: het uiten van emoties, het uiten van jezelf. Muziek gaat over wie je bent, wat je kan, wat je durft en ga zo maar door. Met deze reden vind ik het een zeer belangrijk vak voor jongeren in de puberteit die zo naarstig opzoek zijn naar het antwoord op de vraag: wie ben ik? In muziek vinden ze dat antwoord. Niet omdat anderen ze dat vertellen maar omdat ze dat zelf ontdekken. De kennis en de kunde die ze opdoen in de lessen helpt hen zich door middel van muziek te kunnen uiten. Wie weet denken ze na hun middelbare school: Goh, daar kan ik wel iets mee. Dan is mijn missie volbracht. Muziek kan dan een rol gaan spelen in iemands leven. Dat ik zo een aandeel heb geleverd in de sociale ontwikkeling van een jong mens geeft mij de grootst denkbare kick.

Waar draait het nou allemaal om? Wat is de zin van je ontwikkelen? Wat is de zin van kunst? Wat is de zin van kunstonderwijs? Allemaal vragen waar de mens zich al eeuwen mee bezig houdt. Niet voor niets; het is de universele basisbehoefte van de mens om te weten en te kunnen zeggen: Ik doe er toe, wat ik ben is nuttig en waardevol.

De cirkel is rond.








Bronnenlijst

Artikelen uit de reader:
Karakteristiek van leergebied Kunst en Cultuur -

Boeken:
Kleine ontwikkelingspsychologie / I Het jonge kind / druk 5 – Rita Kohnstamm

Internet:
http://www.gehrelsmuziekeducatie.nl/willemgehrels.htm

Overig:
Motivatiemodel - Suzan Lutke


Aantal woorden: 1430



.